A reprint of this



UNIEK EN ONOVERTROFFEN

`Een boekwerk als een werelddeel' - zo is Oud en Nieuw Oost-Indiën wel genoemd. Sinds de verschijning in 1727 is het een unieke en onovertroffen bron voor de geschiedenis van de Nederlanders in Indonesië en omringende gebieden: het handelsgebied van de VOC.

De auteur, dominee François Valentijn, was een onvermoeibaar verzamelaar. Zijn boek behandelt de activiteiten van de Nederlanders op Java, Sumatra, de Molukken, Banda, Timor, Celebes en Bali, maar ook in China, Cambodja en Siam, India, Ceylon, Perzië en elders. Zijn gegevens haalde hij (in een tijd waarin de Compagnie nog alles geheim hield) uit alle mondelinge en schriftelijke bronnen die hij maar te pakken kon krijgen. Oud en Nieuw Oost-Indiën is daardoor werkelijk een schatkamer van de VOC-geschiedenis geworden.

ONSTERFELIJK

Oud en Nieuw Oost-Indiën is echt een boek voor wie van grasduinen houdt. Dat moet ook wel, want erg systematisch ging Valentijn niet te werk. Sumatra staat tussen Malacca en Ceylon, Celebes is te vinden in deel 1 maar ook in deel 3, Indochina staat tussen Bali en Java. Valentijns eigen zeereis terug naar Nederland staat niet aan het eind van deel 5, maar in deel 4.

Maar dit gebrek aan logica is tegelijk de reden voor Valentijns onsterfelijkheid. Oud en Nieuw Oost-Indiën is niet een boek waarin alleen feiten worden vermeld die in de kraam van de schrijver te pas komen. Hij vertelt alle verhalen die hem ter ore zijn gekomen of waar hij beslag op heeft weten te leggen. Dat maakt dit werk ontzaglijk veelzijdig en rijk.

INHOUD
Een greep uit wat deze prachtwerken in folio-formaat te bieden hebben:

• een inleiding met een uitvoerig overzicht van alle ontdekkingsreizen die de Aziatische wereld voor het westen openlegden
  
• een uitgebreid overzicht van de boeiende geschiedenis van alle V.O.C.-gebieden;
  
• daarnaast beschrijvingen van de flora en fauna, de geografie, maar bijvoorbeeld ook aandacht voor de kerkgeschiedenis van de Indische archipel en omliggende gebieden;
  
• biografieën van alle gouverneurs-generaal, van Pieter Both (1610-1614) tot Mattheus de Haan (1725-1729), maar ook van de vorsten van het uitgestrekte rijk der Groot-Moguls;
  
• beschrijving van de vier zeereizen (twee keer op en neer) die Valentijn tussen Nederland en Batavia maakte;
  
• een fascinerend verslag van Valentijns avonturen tijdens de uitputtende veldtocht van Govert Cnoll naar de binnenlanden van Java.

John Landwehr (samensteller van de complete bibliografie van de VOC 1602-1800): "Oud en Nieuw Oost-Indiën is het meest omvattende werk over Azië dat in de vroege koloniale periode in Europa gepubliceerd werd."

Prof.dr. E.M. Beekman (hoogleraar Germaanse talen, University of Massachusetts): "Eeuwenlang is Valentijns Oud en Nieuw Oost-Indiën gebruikt als de meest omvattende en gezaghebbende bron voor het Nederlandse koloniale rijk."

ZEEMEERMINNEN

Wat Oud en Nieuw Oost-Indiën vooral bijzonder maakt, is de persoonlijke schrijfstijl van Valentijn. Hij schrijft voor de vuist weg en draait niet heen om wat hij van de dingen vindt.

Zo is hij overtuigd van het bestaan van zeemeerminnen, en geeft hij er ook een afbeelding van. Mensen die er niet in geloven krijgen een stevige veeg uit de pan: dat zijn van die koppige lieden die ook niet geloven dat er in de wereld steden bestaan als Rome, Constantinopel en Cairo!

Ook Valentijns gevoel voor humor is befaamd. De kans om een mooi verhaal te vertellen laat hij niet snel glippen, ook al heeft het niets te maken met waar het op dat moment over gaat. Sommige beschrijvingen zijn pure slapstick.

UITVOERING

Het boek bevat talloze prenten, op groot formaat, soms uitslaande dubbele platen of zelfs vierdubbele, en vele kaarten.
De vijf delen verschijnen in acht banden (de omvangrijke delen 3, 4 en 5 zijn telkens over twee banden verdeeld).
Het totaal aantal bladzijden is 5144! Het aantal kaarten en prenten maar liefst 241: 162 prenten en 79 kaarten.
De boeken worden gebonden in fraai kunstleer.


FRANCOIS VALENTIJN
François Valentijn werd in 1666 geboren in Dordrecht. Zijn vader was conrector van de Latijnse school. Valentijn studeerde theologie en filosofie aan de Universiteiten van Leiden en Utrecht en vertrok in 1685 op 19-jarige leeftijd naar Indië als predikant. Op Ambon ving hij aan de Bijbel in het Maleis te vertalen. Bijna tien jaar later, in 1694, keerde hij weer terug naar Nederland, getrouwd met een rijke weduwe en vader van één eigen en vier stiefkinderen.

Weer tien jaar later vertrok hij opnieuw. Na een zware reis (in zijn boek kleurrijk beschreven) kwam hij op Java aan, verbleef opnieuw op Ambon, kreeg ruzie met gouverneur-generaal Van Riebeeck, en werd tenslotte naar Ternate gezonden, wat hij weigerde omdat hij altijd zeeziek was en niet tegen de zee-visites aan de omliggende eilanden kon. Valentijn keerde uiteindelijk in 1714 definitief terug in Dordrecht. Daar besteedde hij de resterende 13 jaar van zijn leven aan het schrijven van Oud en Nieuw Oost-Indiën.

Dat Oud en Nieuw Oost-Indiën ooit gedrukt werd mag bijzonder heten. De VOC was er fel op tegen dat voormalige VOC-dienaars iets publiceerden over de koloniën of over hun diensttijd. Het boek werd meteen een groot succes. Maar liefst 650 personen tekenden op het immense werk in. Valentijn heeft het hele werk, inclusief de drukproeven, nog zelf kunnen nazien. Het verscheen acht maanden voor zijn dood in augustus 1727.

REACTIES OP DE HERUITGAVE VAN OUD- EN NIEUW-OOST-INDIEN
VAN VALENTIJN
Prof.dr. Leonard Blussé van Oud-Alblas, hoogleraar Geschiedenis van de Europees-Aziatische Betrekkingen: "Valentijn was naar huidige maatstaven gemeten eigenlijk een literaire boef. Hij heeft ongegeneerd van anderen overgeschreven, maar wij mogen hem daar alleen maar dankbaar voor zijn. Alles wat deze aartsverteller belangwekkend vond, verwerkte hij op eigen wijze in zijn magnum opus. Sinds mijn studententijd droomde ik er al van een Valentijn te bezitten. Toen ik twee jaar geleden de Gouden Uil won voor mijn boek Bitters bruid wist ik meteen waar ik het prijzengeld aan zou besteden: een complete, helaas peperdure Valentijn. Had ik toen geweten van de plannen om een facsimile uit te geven..."

Kees Zandvliet, conservator Rijksmuseum: "Er zijn weinig boeken waaruit zo vaak geciteerd wordt als uit Valentijn. Maar bijna niemand is in de gelegenheid het werk nu eens echt te lezen. Met deze facsimile heb je die kans eindelijk."

A. Vis, drukkerij Vis, Alphen a.d. Rijn: "Dit is een fantastisch project, voor een drukker een grote uitdaging. Wij hebben gelukkig veel ervaring in het vervaardigen van facsimiles. Ook buitenlandse bibliotheken weten ons te vinden. Maar deze omvang hebben we toch niet eerder gedaan: meer dan 5.000 pagina's, acht kunstleren banden in folio-formaat. Het wordt dan ook een karwei waar we bijna twee jaar mee bezig zullen zijn. Alleen al het uitdekwerk om elke pagina en elke prent en kaart puntgaaf schoon te krijgen!"

De heer W. van Dam, Middelburg: "Toen ik eerder dit jaar Van Wijnen aan de telefoon had en hoorde dat Valentijn op het programma stond heb ik meteen besteld - nog voor ik wist hoe of wat. Die moest ik gewoon hebben. Als je ook maar een greintje interesse hebt voor de Nederlandse expansie in de Gouden Eeuw en voor het maritieme wereldrijk dat we toen vormden, is `Valentijn' gewoon een must. Hét standaardwerk."

De heer P. Grootenhuis, Voorburg: "Al jaren hou ik een top-tien bij van boeken die ik dolgraag in mijn bezit wil hebben. En al vele jaren staat Valentijn bovenaan. Maar er is niet aan te komen. Dat er nu eindelijk een facsimile van komt, en ook meteen goed, in een goeie uitvoering, daar ben ik opgetogen over."

COMITÉ VAN AANBEVELING

Het enthousiasme voor deze heruitgave van Valentijn is groot.
Onderstaande personen bevelen de heruitgave van harte aan:

• prof.dr. J.P. Sigmond, directeur Collecties van het Rijksmuseum Amsterdam
• dr. Femme Gaastra, VOC-historicus, Universiteit Leiden
• prof.dr. Leonard Blussé van Oud-Alblas, hoogleraar Geschiedenis van de Europees-Aziatische Betrekkingen
• vice-admiraal C. van Duyvendijk, Bevelhebber der Zeestrijdkrachten
• mr. M.J. Cohen, burgemeester van Amsterdam
• mr. I.W. Opstelten, burgemeester van Rotterdam
• mr. D.C.B. Burgers, burgemeester van Middelburg
• drs. S.P.M. de Vreeze, burgemeester van Enkhuizen
• mr. P.M.G.P. Janssens, oud-burgemeester van Hoorn
• mr. H.M.C.M. van Oorschot, burgemeester van Delft.