A reprint of this
UNIEK EN ONOVERTROFFEN
`Een boekwerk als een
werelddeel' - zo is
Oud en Nieuw Oost-Indiën wel genoemd. Sinds de
verschijning in 1727 is het een unieke en onovertroffen bron voor de
geschiedenis van de Nederlanders in Indonesië en omringende gebieden: het
handelsgebied van de VOC.
De auteur, dominee François Valentijn, was een
onvermoeibaar verzamelaar. Zijn boek behandelt de activiteiten van de
Nederlanders op Java, Sumatra, de Molukken, Banda, Timor, Celebes en Bali, maar
ook in China, Cambodja en Siam, India, Ceylon, Perzië en elders. Zijn gegevens
haalde hij (in een tijd waarin de Compagnie nog alles geheim hield) uit alle
mondelinge en schriftelijke bronnen die hij maar te pakken kon krijgen.
Oud
en Nieuw Oost-Indiën is daardoor werkelijk een schatkamer van de
VOC-geschiedenis geworden.
ONSTERFELIJK
Oud en Nieuw
Oost-Indiën is echt een boek voor wie van grasduinen houdt. Dat moet ook
wel, want erg systematisch ging Valentijn niet te werk. Sumatra staat tussen
Malacca en Ceylon, Celebes is te vinden in deel 1 maar ook in deel 3, Indochina
staat tussen Bali en Java. Valentijns eigen zeereis terug naar Nederland staat
niet aan het eind van deel 5, maar in deel 4.
Maar dit gebrek aan logica
is tegelijk de reden voor Valentijns onsterfelijkheid. Oud en Nieuw Oost-Indiën
is niet een boek waarin alleen feiten worden vermeld die in de kraam van de
schrijver te pas komen. Hij vertelt alle verhalen die hem ter ore zijn gekomen
of waar hij beslag op heeft weten te leggen. Dat maakt dit werk ontzaglijk
veelzijdig en rijk.
INHOUDEen greep uit wat deze prachtwerken in
folio-formaat te bieden hebben:
- een inleiding met een uitvoerig overzicht van alle ontdekkingsreizen die de
Aziatische wereld voor het westen openlegden
- een uitgebreid overzicht van de boeiende geschiedenis van alle
V.O.C.-gebieden;
- daarnaast beschrijvingen van de flora en fauna, de geografie, maar
bijvoorbeeld ook aandacht voor de kerkgeschiedenis van de Indische archipel en
omliggende gebieden;
- biografieën van alle gouverneurs-generaal, van Pieter Both (1610-1614) tot
Mattheus de Haan (1725-1729), maar ook van de vorsten van het uitgestrekte rijk
der Groot-Moguls;
- beschrijving van de vier zeereizen (twee keer op en neer) die Valentijn
tussen Nederland en Batavia maakte;
- een fascinerend verslag van Valentijns avonturen tijdens de uitputtende
veldtocht van Govert Cnoll naar de binnenlanden van Java.
John
Landwehr (samensteller van de complete bibliografie van de VOC 1602-1800):
"
Oud en Nieuw Oost-Indiën is het meest omvattende werk over Azië dat in
de vroege koloniale periode in Europa gepubliceerd werd."
Prof.dr. E.M.
Beekman (hoogleraar Germaanse talen, University of Massachusetts): "Eeuwenlang
is Valentijns
Oud en Nieuw Oost-Indiën gebruikt als de meest omvattende
en gezaghebbende bron voor het Nederlandse koloniale
rijk."
ZEEMEERMINNEN
Wat
Oud en Nieuw Oost-Indiën vooral
bijzonder maakt, is de persoonlijke schrijfstijl van Valentijn. Hij schrijft
voor de vuist weg en draait niet heen om wat hij van de dingen vindt.
Zo
is hij overtuigd van het bestaan van zeemeerminnen, en geeft hij er ook een
afbeelding van. Mensen die er niet in geloven krijgen een stevige veeg uit de
pan: dat zijn van die koppige lieden die ook niet geloven dat er in de wereld
steden bestaan als Rome, Constantinopel en Cairo!
Ook Valentijns gevoel
voor humor is befaamd. De kans om een mooi verhaal te vertellen laat hij niet
snel glippen, ook al heeft het niets te maken met waar het op dat moment over
gaat. Sommige beschrijvingen zijn pure slapstick.
UITVOERINGHet
boek bevat talloze prenten, op groot formaat, soms uitslaande dubbele platen of
zelfs vierdubbele, en vele kaarten.
De vijf delen verschijnen in acht banden
(de omvangrijke delen 3, 4 en 5 zijn telkens over twee banden verdeeld).
Het
totaal aantal bladzijden is 5144! Het aantal kaarten en prenten maar liefst 241:
162 prenten en 79 kaarten.
De boeken worden gebonden in fraai kunstleer.
FRANCOIS VALENTIJNFrançois Valentijn
werd in 1666 geboren in Dordrecht. Zijn vader was conrector van de Latijnse
school. Valentijn studeerde theologie en filosofie aan de Universiteiten van
Leiden en Utrecht en vertrok in 1685 op 19-jarige leeftijd naar Indië als
predikant. Op Ambon ving hij aan de Bijbel in het Maleis te vertalen. Bijna tien
jaar later, in 1694, keerde hij weer terug naar Nederland, getrouwd met een
rijke weduwe en vader van één eigen en vier stiefkinderen.
Weer tien
jaar later vertrok hij opnieuw. Na een zware reis (in zijn boek kleurrijk
beschreven) kwam hij op Java aan, verbleef opnieuw op Ambon, kreeg ruzie met
gouverneur-generaal Van Riebeeck, en werd tenslotte naar Ternate gezonden, wat
hij weigerde omdat hij altijd zeeziek was en niet tegen de zee-visites aan de
omliggende eilanden kon. Valentijn keerde uiteindelijk in 1714 definitief terug
in Dordrecht. Daar besteedde hij de resterende 13 jaar van zijn leven aan het
schrijven van
Oud en Nieuw Oost-Indiën.
Dat Oud en Nieuw
Oost-Indiën ooit gedrukt werd mag bijzonder heten. De VOC was er fel op tegen
dat voormalige VOC-dienaars iets publiceerden over de koloniën of over hun
diensttijd. Het boek werd meteen een groot succes. Maar liefst 650 personen
tekenden op het immense werk in. Valentijn heeft het hele werk, inclusief de
drukproeven, nog zelf kunnen nazien. Het verscheen acht maanden voor zijn dood
in augustus 1727.
REACTIES OP DE HERUITGAVE VAN OUD- EN
NIEUW-OOST-INDIENVAN VALENTIJNProf.dr. Leonard Blussé van Oud-Alblas,
hoogleraar Geschiedenis van de Europees-Aziatische Betrekkingen: "Valentijn was
naar huidige maatstaven gemeten eigenlijk een literaire boef. Hij heeft
ongegeneerd van anderen overgeschreven, maar wij mogen hem daar alleen maar
dankbaar voor zijn. Alles wat deze aartsverteller belangwekkend vond, verwerkte
hij op eigen wijze in zijn magnum opus. Sinds mijn studententijd droomde ik er
al van een Valentijn te bezitten. Toen ik twee jaar geleden de Gouden Uil won
voor mijn boek Bitters bruid wist ik meteen waar ik het prijzengeld aan zou
besteden: een complete, helaas peperdure Valentijn. Had ik toen geweten van de
plannen om een facsimile uit te geven..."
Kees Zandvliet, conservator
Rijksmuseum: "Er zijn weinig boeken waaruit zo vaak geciteerd wordt als uit
Valentijn. Maar bijna niemand is in de gelegenheid het werk nu eens echt te
lezen. Met deze facsimile heb je die kans eindelijk."
A. Vis, drukkerij
Vis, Alphen a.d. Rijn: "Dit is een fantastisch project, voor een drukker een
grote uitdaging. Wij hebben gelukkig veel ervaring in het vervaardigen van
facsimiles. Ook buitenlandse bibliotheken weten ons te vinden. Maar deze omvang
hebben we toch niet eerder gedaan: meer dan 5.000 pagina's, acht kunstleren
banden in folio-formaat. Het wordt dan ook een karwei waar we bijna twee jaar
mee bezig zullen zijn. Alleen al het uitdekwerk om elke pagina en elke prent en
kaart puntgaaf schoon te krijgen!"
De heer W. van Dam, Middelburg: "Toen
ik eerder dit jaar Van Wijnen aan de telefoon had en hoorde dat Valentijn op het
programma stond heb ik meteen besteld - nog voor ik wist hoe of wat. Die moest
ik gewoon hebben. Als je ook maar een greintje interesse hebt voor de
Nederlandse expansie in de Gouden Eeuw en voor het maritieme wereldrijk dat we
toen vormden, is `Valentijn' gewoon een must. Hét standaardwerk."
De
heer P. Grootenhuis, Voorburg: "Al jaren hou ik een top-tien bij van boeken die
ik dolgraag in mijn bezit wil hebben. En al vele jaren staat Valentijn bovenaan.
Maar er is niet aan te komen. Dat er nu eindelijk een facsimile van komt, en ook
meteen goed, in een goeie uitvoering, daar ben ik opgetogen over."
COMITÉ VAN AANBEVELINGHet enthousiasme voor deze heruitgave van
Valentijn is groot.
Onderstaande personen bevelen de heruitgave van harte
aan:
- prof.dr. J.P. Sigmond, directeur Collecties van het Rijksmuseum Amsterdam
- dr. Femme Gaastra, VOC-historicus, Universiteit Leiden
- prof.dr. Leonard Blussé van Oud-Alblas, hoogleraar Geschiedenis van de
Europees-Aziatische Betrekkingen
- vice-admiraal C. van Duyvendijk, Bevelhebber der Zeestrijdkrachten
- mr. M.J. Cohen, burgemeester van Amsterdam
- mr. I.W. Opstelten, burgemeester van Rotterdam
- mr. D.C.B. Burgers, burgemeester van Middelburg
- drs. S.P.M. de Vreeze, burgemeester van Enkhuizen
- mr. P.M.G.P. Janssens, oud-burgemeester van Hoorn
- mr. H.M.C.M. van Oorschot, burgemeester van Delft.
